👀 Τα Τικ Στην Παιδική Ηλικία: Πότε Είναι Φυσιολογικά Και Πότε Χρειάζονται Έλεγχο;

Τα τικ είναι ξαφνικές, επαναλαμβανόμενες κινήσεις ή ήχοι που μπορεί να εμφανιστούν στην παιδική ηλικία.

Ένα παιδί μπορεί να ανοιγοκλείνει συχνά τα μάτια, να σηκώνει τους ώμους, να κάνει μορφασμούς ή να καθαρίζει επανειλημμένα τον λαιμό του.

Στις περισσότερες περιπτώσεις, τα τικ δεν σημαίνουν ότι το παιδί το κάνει επίτηδες ή ότι υπάρχει απαραίτητα κάποιο σοβαρό πρόβλημα.

🌱 Τι Είναι Τα Τικ;

Τα τικ είναι ξαφνικές και επαναλαμβανόμενες κινήσεις ή ήχοι που το παιδί δυσκολεύεται να ελέγξει.

Μπορεί να είναι κινητικά, όπως το ανοιγοκλείσιμο των ματιών, οι μορφασμοί ή οι κινήσεις του κεφαλιού.

Μπορεί επίσης να είναι φωνητικά, όπως το καθάρισμα του λαιμού, το ρούφηγμα της μύτης, ένα μικρό βογκητό ή η επανάληψη κάποιου ήχου.

Τα τικ μπορεί να εμφανίζονται για ένα διάστημα, να μειώνονται και αργότερα να επιστρέφουν.

Αυτός ο κυμαινόμενος χαρακτήρας είναι συχνός στην παιδική ηλικία.

🧠 Γιατί Εμφανίζονται Τα Τικ;

Δεν υπάρχει μία μοναδική αιτία.

Τα τικ φαίνεται να σχετίζονται με τον τρόπο λειτουργίας ορισμένων κυκλωμάτων του εγκεφάλου και μπορεί να υπάρχει γενετική προδιάθεση.

Συχνά γίνονται πιο έντονα όταν το παιδί είναι κουρασμένο, αγχωμένο, ενθουσιασμένο ή βρίσκεται σε μια περίοδο με πολλές αλλαγές.

Αυτό δεν σημαίνει ότι το άγχος «προκαλεί» απαραίτητα το τικ.

Μπορεί όμως να επηρεάζει πόσο συχνά ή πόσο έντονα εμφανίζεται.

👀 Ποια Είναι Τα Πιο Συνηθισμένα Τικ;

Τα τικ μπορεί να έχουν πολλές διαφορετικές μορφές.

Κινητικά τικ:

✓ ανοιγοκλείσιμο των ματιών

✓ ανασήκωμα των φρυδιών

✓ μορφασμοί του προσώπου

✓ κούνημα του κεφαλιού

✓ ανασήκωμα των ώμων

✓ απότομες κινήσεις των χεριών

Φωνητικά τικ:

✓ καθάρισμα του λαιμού

✓ ρούφηγμα της μύτης

✓ βήχας χωρίς εμφανή αιτία

✓ μικροί ήχοι ή βογκητά

✓ επανάληψη ήχων ή λέξεων

Δεν σημαίνει ότι κάθε επαναλαμβανόμενη κίνηση ή ήχος είναι απαραίτητα τικ.

Αν μια συμπεριφορά είναι καινούργια, επίμονη ή σας ανησυχεί, αξίζει να συζητηθεί με τον παιδίατρο.

😌 Τα Τικ Σημαίνουν Ότι Το Παιδί Έχει Άγχος;

Όχι απαραίτητα.

Τα τικ μπορεί να γίνονται πιο έντονα σε περιόδους άγχους ή κόπωσης, αλλά ένα παιδί που έχει τικ δεν σημαίνει ότι αντιμετωπίζει κάποιο ψυχολογικό πρόβλημα.

Μάλιστα, όσο περισσότερο οι ενήλικες σχολιάζουν το τικ ή ζητούν από το παιδί να το σταματήσει,

τόσο περισσότερο μπορεί να αυξηθεί η προσοχή του παιδιού πάνω σε αυτό.

Γι' αυτό συνήθως είναι προτιμότερο να αποφεύγουμε τις συνεχείς παρατηρήσεις.

🚫 Γιατί Δεν Πρέπει Να Λέμε «Σταμάτα Το»;

Ένα παιδί μπορεί να καταφέρει να καταστείλει προσωρινά ένα τικ, όμως αυτό δεν σημαίνει ότι μπορεί απλώς να το εξαφανίσει με τη θέλησή του.

Ορισμένα παιδιά αισθάνονται πριν από το τικ μια εσωτερική ανάγκη ή ένταση που ανακουφίζεται όταν κάνουν την κίνηση ή τον ήχο.

Γι' αυτό φράσεις όπως:

«Μην ανοιγοκλείνεις τα μάτια σου!»

«Σταμάτα να κάνεις αυτόν τον ήχο!»

«Το κάνεις συνέχεια!»

μπορεί να αυξήσουν την πίεση χωρίς να βοηθούν πραγματικά.

Πιο υποστηρικτικό είναι να συμπεριφερόμαστε όσο γίνεται ήρεμα και ουδέτερα, ιδιαίτερα όταν το τικ δεν προκαλεί πρόβλημα στο παιδί.

🔄 Τα Τικ Μπορούν Να Αλλάζουν;

Ναι.

Ένα παιδί μπορεί για μερικές εβδομάδες να ανοιγοκλείνει έντονα τα μάτια και αργότερα να εμφανίσει ανασήκωμα των ώμων ή έναν φωνητικό ήχο.

Μπορεί επίσης να υπάρχουν περίοδοι κατά τις οποίες τα τικ σχεδόν εξαφανίζονται.

Αυτός είναι ένας από τους λόγους για τους οποίους η διάρκεια και η πορεία των συμπτωμάτων έχουν σημασία στην αξιολόγηση.

Οι επαγγελματίες υγείας εξετάζουν ποια τικ υπάρχουν, αν είναι κινητικά ή φωνητικά και πόσο καιρό διαρκούν.

🧩 Είναι Όλα Τα Τικ Σύνδρομο Tourette;

Όχι.

Η ύπαρξη ενός τικ δεν σημαίνει ότι το παιδί έχει σύνδρομο Tourette.

Υπάρχουν διαφορετικές διαταραχές τικ.

Το σύνδρομο Tourette είναι μια νευροαναπτυξιακή διαταραχή κατά την οποία το παιδί εμφανίζει επαναλαμβανόμενα κινητικά και φωνητικά τικ για μεγάλο χρονικό διάστημα.

Δεν σημαίνει ότι το παιδί έχει χαμηλή νοημοσύνη, ούτε ότι τα τικ εμφανίζονται επειδή «δεν μπορεί να ελέγξει τον εαυτό του».

Τα συμπτώματα διαφέρουν σημαντικά από παιδί σε παιδί και σε αρκετές περιπτώσεις μειώνονται καθώς μεγαλώνει.

Στο σύνδρομο Tourette υπάρχουν τουλάχιστον 2 κινητικά τικ και τουλάχιστον 1 φωνητικό τικ,

ενώ τα συμπτώματα έχουν διάρκεια τουλάχιστον ενός έτους.

Υπάρχουν επίσης περιπτώσεις όπου υπάρχουν μόνο κινητικά ή μόνο φωνητικά τικ για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα,

καθώς και τικ που διαρκούν λιγότερο από έναν χρόνο.

Γι' αυτό δεν μπορούμε να βγάλουμε συμπέρασμα από ένα μόνο σύμπτωμα.

🧒 Σε Ποια Ηλικία Εμφανίζονται;

Τα τικ εμφανίζονται αρκετά συχνά στην παιδική ηλικία.

Συχνά ξεκινούν περίπου στην ηλικία των 5–10 ετών, ενώ μπορεί να γίνουν πιο εμφανή γύρω στα πρώτα χρόνια του Δημοτικού.

Σε αρκετά παιδιά μειώνονται όσο μεγαλώνουν και, σε πολλές περιπτώσεις, βελτιώνονται σημαντικά κατά την εφηβεία.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι πρέπει να περιμένουμε παθητικά σε κάθε περίπτωση.

Η αξιολόγηση είναι σημαντική όταν τα τικ είναι έντονα, επιμένουν ή επηρεάζουν την καθημερινότητα.

🏫 Όταν Τα Τικ Εμφανίζονται Στο Σχολείο

Ένα παιδί μπορεί να προσπαθεί να καταστείλει τα τικ στο σχολείο επειδή φοβάται ότι οι συμμαθητές του θα το κοροϊδέψουν.

Αυτό μπορεί να του δημιουργήσει επιπλέον πίεση.

Το σχολείο χρειάζεται να γνωρίζει τι συμβαίνει όταν τα τικ είναι συχνά ή επηρεάζουν τη συμμετοχή του παιδιού.

Μπορεί να βοηθήσει:

✓ ένα ήρεμο και υποστηρικτικό περιβάλλον,

✓ η αποφυγή δημόσιων παρατηρήσεων,

✓ περισσότερος χρόνος όταν ένα τικ δυσκολεύει τη γραφή,

✓ προσαρμογές όταν τα τικ επηρεάζουν συγκεκριμένες δραστηριότητες,

✓ ενημέρωση των εκπαιδευτικών ώστε να μην εκλαμβάνουν το τικ ως σκόπιμη συμπεριφορά.

Τα τικ μπορεί σε ορισμένα παιδιά να επηρεάζουν τη γραφή, την προσοχή ή τη σχολική συμμετοχή,

ιδιαίτερα όταν προσπαθούν συνεχώς να τα καταστείλουν.

❤️ Μην Κάνετε Το Τικ Κέντρο Της Καθημερινότητας

Όταν το παιδί ακούει συνεχώς:

«Το έκανες πάλι!»

«Γιατί το κάνεις;»

«Προσπάθησε να το σταματήσεις!»

μπορεί να αρχίσει να αισθάνεται ότι όλοι παρακολουθούν το σώμα του.

Αντίθετα, όταν το τικ είναι ήπιο και δεν προκαλεί πρόβλημα, μπορούμε να το αντιμετωπίζουμε

όσο γίνεται διακριτικά και χωρίς υπερβολική προσοχή.

Αυτό δεν σημαίνει ότι αγνοούμε το παιδί.

Σημαίνει ότι δεν μετατρέπουμε μια ακούσια συμπεριφορά σε καθημερινή πηγή πίεσης.

🔎 Πότε Χρειάζεται Να Μιλήσουμε Με Παιδίατρο;

Δεν χρειάζεται κάθε ήπιο τικ να οδηγήσει αμέσως σε εκτεταμένο έλεγχο.

Αξίζει όμως να μιλήσετε με τον παιδίατρο όταν:

✓ τα τικ είναι πολύ συχνά ή γίνονται ολοένα πιο έντονα,

✓ προκαλούν πόνο ή τραυματισμό,

✓ δυσκολεύουν τη γραφή, την ανάγνωση ή άλλες καθημερινές δραστηριότητες,

✓ επηρεάζουν τη σχολική συμμετοχή,

✓ προκαλούν σημαντική ντροπή ή κοινωνική απομόνωση,

✓ το παιδί αγχώνεται πολύ εξαιτίας τους,

✓ συνυπάρχουν άλλες δυσκολίες στη συμπεριφορά, στην προσοχή ή στη μάθηση,

✓ εμφανίζονται απότομα και με ιδιαίτερα ασυνήθιστη εικόνα.

Το CDC συνιστά επικοινωνία με τον επαγγελματία υγείας όταν ένα παιδί παρουσιάζει ξαφνικές και επαναλαμβανόμενες κινήσεις ή ήχους.

🩺 Πώς Γίνεται Η Αξιολόγηση;

Η αξιολόγηση βασίζεται κυρίως στο ιστορικό και στην παρατήρηση των συμπτωμάτων.

Ο γιατρός θα ενδιαφερθεί να μάθει:

✓ πότε ξεκίνησαν,

✓ πόσο συχνά εμφανίζονται,

✓ αν είναι κινητικά ή φωνητικά,

✓ αν αλλάζουν με τον χρόνο,

✓ αν υπάρχουν περίοδοι που μειώνονται,

✓ αν το παιδί μπορεί να τα καταστείλει προσωρινά,

✓ αν προκαλούν πόνο ή δυσκολία,

✓ αν υπάρχουν άλλες δυσκολίες που χρειάζονται προσοχή.

Ένα σύντομο βίντεο μπορεί να είναι χρήσιμο όταν το τικ δεν εμφανίζεται κατά τη διάρκεια της επίσκεψης.

Αν τραβήξετε βίντεο, καλό είναι να γίνεται διακριτικά και χωρίς να κάνετε το παιδί να αισθάνεται ότι το παρακολουθείτε,

επειδή η υπερβολική εστίαση στο τικ μπορεί να το κάνει πιο έντονο.

🌿 Τι Μπορούν Να Κάνουν Οι Γονείς;

Στην καθημερινότητα βοηθούν κυρίως η ηρεμία, η σταθερότητα και η αποδοχή.

✓ Μην ζητάτε συνεχώς από το παιδί να σταματήσει το τικ.

✓ Μην το κοροϊδεύετε και μην το μιμείστε.

✓ Προσπαθήστε να περιορίσετε την υπερβολική κόπωση.

✓ Διατηρήστε όσο γίνεται σταθερό πρόγραμμα ύπνου.

✓ Παρατηρήστε αν συγκεκριμένες καταστάσεις φαίνεται να επιδεινώνουν τα τικ.

✓ Μιλήστε με το παιδί χωρίς να το κάνετε να αισθάνεται ότι φταίει.

✓ Ενημερώστε τον εκπαιδευτικό όταν τα τικ επηρεάζουν το σχολείο.

✓ Εστιάστε περισσότερο στο παιδί και λιγότερο στο ίδιο το τικ.

Η αποφυγή υπερβολικού στρες και κόπωσης μπορεί να βοηθήσει ορισμένα παιδιά,

χωρίς όμως να σημαίνει ότι το παιδί ευθύνεται για την εμφάνιση των τικ.

🎯 Υπάρχει Θεραπεία Για Τα Τικ;

Όχι όλα τα τικ χρειάζονται θεραπεία.

Όταν είναι ήπια και δεν επηρεάζουν την καθημερινότητα, μπορεί να αρκεί η ενημέρωση, η παρακολούθηση και η υποστήριξη του παιδιού.

Όταν όμως προκαλούν πόνο, τραυματισμούς, σημαντικό άγχος ή δυσκολίες στο σχολείο και στις κοινωνικές σχέσεις,

υπάρχουν θεραπευτικές επιλογές.

Μία από τις σημαντικές συμπεριφορικές παρεμβάσεις είναι η CBIT – Ολοκληρωμένη Συμπεριφορική Παρέμβαση για τα Τικ.

Περιλαμβάνει εκπαίδευση για τα τικ, αναγνώριση των καταστάσεων που τα ενισχύουν και εκμάθηση μιας εναλλακτικής συμπεριφοράς

που μπορεί να λειτουργεί ανταγωνιστικά προς το τικ.

Σε ορισμένες περιπτώσεις χρησιμοποιούνται και φάρμακα, ιδιαίτερα όταν τα τικ είναι πιο σοβαρά ή προκαλούν σημαντική επιβάρυνση.

Η επιλογή θεραπείας γίνεται εξατομικευμένα από τον κατάλληλο επαγγελματία.

👶 Ηλικιακή Προσαρμογή Των Συμβουλών

Προσχολική ηλικία:
Τα ήπια τικ μπορεί να εμφανίζονται παροδικά.
Οι γονείς χρειάζεται κυρίως να αποφεύγουν την υπερβολική προσοχή και την πίεση.

Α΄–Β΄ Δημοτικού:
Το παιδί μπορεί να αρχίσει να αντιλαμβάνεται ότι οι κινήσεις ή οι ήχοι του διαφέρουν από εκείνους των άλλων παιδιών.
Η υποστήριξη χρειάζεται να είναι ήρεμη και χωρίς ντροπή.

Γ΄–Δ΄ Δημοτικού:
Αν τα τικ επιμένουν, μπορεί να αρχίσουν να επηρεάζουν τη σχολική συμμετοχή ή τις σχέσεις με τους συμμαθητές.
Η συνεργασία γονέων και εκπαιδευτικού γίνεται σημαντικότερη.

Ε΄–ΣΤ΄ Δημοτικού:
Το παιδί μπορεί να συμμετέχει περισσότερο στη συζήτηση για το τι το δυσκολεύει και ποιες προσαρμογές το βοηθούν.

Εφηβεία:
Η κοινωνική εικόνα και ο φόβος της κοροϊδίας μπορεί να αποκτήσουν μεγαλύτερη σημασία.
Η υποστήριξη χρειάζεται να σέβεται την αυτονομία του εφήβου και να αποφεύγει την υπερβολική έκθεση του θέματος.

💡 Χρήσιμες Ιδέες Για Τους Γονείς

✓ Αντιμετωπίστε το τικ ήρεμα και χωρίς επίπληξη.

✓ Μην το σχολιάζετε συνεχώς.

✓ Μην ζητάτε από το παιδί να το καταστείλει με το ζόρι.

✓ Φροντίστε να κοιμάται επαρκώς.

✓ Παρατηρήστε πότε φαίνεται να αυξάνεται, χωρίς να αναζητάτε απαραίτητα μία μοναδική αιτία.

✓ Ενημερώστε το σχολείο όταν τα τικ επηρεάζουν τη συμμετοχή ή τη σχολική εργασία.

✓ Δώστε χώρο στο παιδί να μιλήσει, αν το ίδιο θέλει να συζητήσει για τα τικ.

✓ Ενισχύστε δραστηριότητες που το παιδί απολαμβάνει, χωρίς να τις παρουσιάζετε ως «θεραπεία».

✓ Ζητήστε αξιολόγηση όταν τα τικ προκαλούν πόνο, τραυματισμό ή σημαντική επιβάρυνση.

🔦 Ήξερες Ότι…

🔦 Τα τικ είναι αρκετά συνηθισμένα στην παιδική ηλικία και συχνά βελτιώνονται με τον χρόνο.

🔦 Τα τικ μπορεί να είναι κινητικά ή φωνητικά και μπορεί να αλλάζουν μορφή και συχνότητα.

🔦 Το σύνδρομο Tourette δεν σημαίνει ότι το παιδί βρίζει ή λέει άσεμνες λέξεις.

🔦 Τα τικ μπορεί να γίνονται πιο έντονα με κόπωση, στρες ή έντονα συναισθήματα.

🔦 Όταν τα τικ προκαλούν πόνο, τραυματισμό ή σημαντική δυσκολία στην καθημερινότητα, υπάρχουν συμπεριφορικές και φαρμακευτικές επιλογές αντιμετώπισης.

⚖️ Μύθοι Και Αλήθειες

❌ Μύθος: «Το παιδί κάνει τικ επίτηδες.»

✔ Αλήθεια: Τα τικ είναι επαναλαμβανόμενες κινήσεις ή ήχοι που το παιδί δυσκολεύεται να ελέγξει και δεν αποτελούν σκόπιμη συμπεριφορά.

❌ Μύθος: «Αν του πω αρκετές φορές να σταματήσει, θα σταματήσει.»

✔ Αλήθεια: Η συνεχής προσοχή στο τικ μπορεί να αυξήσει την πίεση και σε ορισμένες περιπτώσεις να το κάνει πιο έντονο.

❌ Μύθος: «Όποιο παιδί έχει τικ έχει σύνδρομο Tourette.»

✔ Αλήθεια: Υπάρχουν διαφορετικές διαταραχές τικ και η διάγνωση εξαρτάται από το είδος και τη διάρκεια των συμπτωμάτων.

❌ Μύθος: «Το Tourette σημαίνει ότι το παιδί λέει άσχημες λέξεις.»

✔ Αλήθεια: Η κοπρολαλία είναι σπάνια και δεν αποτελεί απαραίτητο χαρακτηριστικό του συνδρόμου Tourette.

❌ Μύθος: «Τα τικ χρειάζονται πάντα θεραπεία.»

✔ Αλήθεια: Ήπια τικ που δεν επηρεάζουν την καθημερινότητα μπορεί να μην χρειάζονται θεραπεία. Όταν όμως προκαλούν πόνο, τραυματισμό ή σημαντική επιβάρυνση, υπάρχουν διαθέσιμες παρεμβάσεις.

❌ Μύθος: «Το παιδί μπορεί απλώς να αποφασίσει να μην κάνει το τικ.»

✔ Αλήθεια: Ορισμένα παιδιά μπορούν να καταστείλουν προσωρινά ένα τικ, αλλά αυτό μπορεί να απαιτεί προσπάθεια και δεν σημαίνει ότι μπορούν να το ελέγχουν συνεχώς.

👉 Συχνές Ερωτήσεις (FAQs)

❓ Είναι φυσιολογικό ένα παιδί να κάνει τικ;
Τα τικ είναι αρκετά συχνά στην παιδική ηλικία και πολλά είναι παροδικά. Αν όμως επιμένουν, γίνονται πιο έντονα ή επηρεάζουν την καθημερινότητα, χρειάζεται συζήτηση με τον παιδίατρο.

❓ Πρέπει να ανησυχώ αν το παιδί ανοιγοκλείνει συνέχεια τα μάτια του;
Το ανοιγοκλείσιμο των ματιών μπορεί να είναι ένα κινητικό τικ, αλλά μπορεί να υπάρχουν και άλλες αιτίες. Αν επιμένει ή συνοδεύεται από άλλα συμπτώματα, είναι χρήσιμη η αξιολόγηση.

❓ Μπορεί το άγχος να προκαλεί τικ;
Το στρες ή η ένταση μπορούν να κάνουν τα τικ πιο συχνά ή πιο έντονα, αλλά δεν σημαίνει ότι κάθε παιδί με τικ έχει άγχος.

❓ Πότε χρειάζεται να εξεταστεί το παιδί;
Όταν τα τικ προκαλούν πόνο ή τραυματισμό, δυσκολεύουν τη σχολική ή κοινωνική ζωή, προκαλούν έντονη επιβάρυνση ή εμφανίζονται με τρόπο που σας ανησυχεί.

❓ Υπάρχει θεραπεία για τα τικ;
Ναι. Αν χρειάζεται αντιμετώπιση, υπάρχουν συμπεριφορικές παρεμβάσεις όπως η CBIT και, σε ορισμένες περιπτώσεις, φαρμακευτική αγωγή. Η επιλογή εξαρτάται από το παιδί και την επίδραση των τικ στην καθημερινότητά του.

🌿 Όταν Το Παιδί Χρειάζεται Κατανόηση, Όχι Παρατήρηση

Ένα τικ μπορεί να είναι πολύ πιο ενοχλητικό για τους γονείς από όσο είναι για το ίδιο το παιδί.

Όμως η συνεχής παρατήρηση μπορεί να κάνει το παιδί να αισθανθεί ότι όλοι προσέχουν κάθε κίνησή του.

Το πιο σημαντικό είναι να θυμόμαστε ότι το τικ δεν είναι επιλογή του παιδιού.

Αν είναι ήπιο και δεν επηρεάζει τη ζωή του, χρειάζεται κυρίως ηρεμία, αποδοχή και αποφυγή περιττής προσοχής.

Αν όμως επιμένει, προκαλεί πόνο, επηρεάζει το σχολείο ή δημιουργεί κοινωνικές δυσκολίες,

δεν χρειάζεται η οικογένεια να το αντιμετωπίζει μόνη της.

Η κατάλληλη αξιολόγηση μπορεί να δείξει τι ακριβώς συμβαίνει και αν χρειάζεται κάποια παρέμβαση.

✨ Μοιραστείτε Την Εμπειρία Σας!

Έχετε παρατηρήσει κάποιο τικ στο παιδί σας που εμφανίζεται περισσότερο σε περιόδους κούρασης ή έντασης;

Υπήρχε κάποιος τρόπος με τον οποίο καταφέρατε να το αντιμετωπίσετε χωρίς να αυξάνεται η πίεση προς το παιδί;

Οι εμπειρίες των γονιών μπορούν να δώσουν χρήσιμες ιδέες και σε άλλες οικογένειες που αντιμετωπίζουν παρόμοιες συμπεριφορές.

🩺 Ιατρική Ειδοποίηση

Το άρθρο έχει ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν αντικαθιστά την εξατομικευμένη αξιολόγηση από παιδίατρο

ή άλλο αρμόδιο επαγγελματία υγείας.

Τα τικ είναι συχνά στην παιδική ηλικία και δεν σημαίνουν από μόνα τους ότι ένα παιδί έχει σύνδρομο Tourette ή κάποια άλλη διαταραχή.

Αν τα τικ είναι επίμονα, γίνονται πιο έντονα, προκαλούν πόνο ή τραυματισμό, επηρεάζουν τη σχολική ή κοινωνική ζωή του παιδιού

ή συνυπάρχουν με άλλες δυσκολίες, είναι σημαντικό να ζητηθεί κατάλληλη ιατρική αξιολόγηση.